geleidelijk toenemen van klankvolume, aangeduid door het teken .

compositie over het lijdensverhaal van Christus, oorspronkelijk eenstemmig gezongen. Omstreeks de tiende eeuw werden de rollen van Christus, het volk, de verteller en andere personen over verschillende stemmen of groepen van stemmen verdeeld (koraal-passiemuziek). Ca.1500 werd de passiemuziek polyfoon bewerkt (motet-passiemuziek). De grote passies [..]

de omvang van een zangstem of van een instrument, dus het geheel van de tonen die in het bereik liggen van een bepaalde stem. Soms wordt hierdoor aangeduid in welk register; laag, midden of hoog, een bepaalde melodie werd geschreven.

oorspronkelijk een herderslied, in de middeleeuwen driestemmig met refrein. Na ca.1520 een meerstemmige compositie voor a capella koor op een wereldlijke Italiaanse tekst: er wordt gezocht naar dramatiek en toonschildering.

de vijfde toon (bovenkwint) van de diatonische toonladder; de op de dominant gebouwde akkoorden (dominant-drieklank, dominant-septiem- en dominant-none-akkoord) hebben een belangrijke harmonische functie.

techniek waarbij een muzikaal gegeven melodisch, ritmisch, harmonisch of contrapuntisch wordt veranderd. De ornamentele variatie brengt vooral versieringen aan de melodie; de karaktervariatie wijzigt het muzikaal karakter vooral door verandering van het tempo, de maatsoort, het ritme, toongeslacht en harmonieën. In de contrapuntische variatie blijf [..]

langzaam tempo

bediener van de blaasgalgen van het orgel om de luchttoevoer te verzekeren voordat men elektrisch aangedreven orgels had, ook nog wel orgeltrapper genoemd.

1. sedert de middeleeuwen de aanduiding voor de verticale samenklank in het algemeen of voor consonante samenklanken in het bijzonder. 2. afkorting voor 'harmonieorkest'.

in de muziek van de zestiende eeuw, het streven naar een sterker individualisme, onder meer doorgevoerd in expressieve, chromatisch getinte madrigalen, vooral in de vierde en vijfde generatie van de Nederlandse Scholen; voorts in de opkomst van de instrumentale muziek (onder meer het orgel). In de tekst van de vocale polyfonie streeft men naar grot [..]